سینا ولیمیرزا: روابط اقتصادی ایران و ونزوئلا در دو دهه گذشته عمدتا بر پایه همکاریهای فنی-مهندسی، سرمایهگذاری مشترک و تبادل خدمات در حوزههای مسکن، صنعت، کشاورزی، خودرو، انرژی و کشت فراسرزمینی شکل گرفتهاست. این همکاریها از اواسط دهه ۱۳۸۰ شدت گرفت، اما در سالهای بعد با کاهش قابلتوجه به کمتر از ۲۰۰میلیون دلار کاهش یافت. در دولت سیزدهم روابط اقتصادی میان دو کشور مجدد تقویت شد. پروژههای مشترک اغلب در قالب قراردادهای دولتی یا شرکتهای مشترک اجرا شدهاند و شامل ساخت واحدهای مسکونی، کارخانههای صنعتی، تولید ماشینآلات کشاورزی و خودرو، تعمیر و نوسازی تاسیسات نفتی و پالایشگاهی، ساخت نفتکش و برنامهریزی برای کشت فراسرزمینی بوده است. با توجه به تحولات اخیر در ونزوئلا، این پرسش مطرح میشود که سرنوشت پروژهها و سرمایهگذاریهایی که ایران طی سالهای گذشته در این کشور انجام داده، چه خواهد شد؟
توسعه همکاریها با ونزوئلا در دولت سیزدهم
در جریان سفر رئیسجمهور دولت سیزدهم ایران به ونزوئلا در خرداد ۱۴۰۲، مجموعهای از توافقات و اقدامات اقتصادی، تجاری و صنعتی میان دو کشور اعلام شد. بر اساس اطلاعات منتشرشده توسط خبرگزاری فارس، در نخستین روز حضور رئیسجمهور ایران در ونزوئلا، در راستای سند 20ساله جامع برای گسترش روابط ایران و ونزوئلا، ۱۹ سند و تفاهمنامه همکاری میان مقامات عالیرتبه دو کشور به امضا رسید. در پایان این سفر، مجموع اسناد امضاشده به ۲۶ سند همکاری افزایش یافت. این اسناد میان وزرای امور خارجه، نفت، دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح، بهداشت و درمان و فرهنگ و ارشاد اسلامی ایران و مقامات ونزوئلا امضا شد و حوزههایی از جمله ارتباطات و فناوری اطلاعات، انرژی، بیمه، حملونقل دریایی، آموزش عالی، کشاورزی، دارویی و پزشکی، تبادلات فرهنگی و توسعه همکاریهای معدنی را در برمیگرفت.
در جریان این سفر، رئیسجمهور وقت ایران با اشاره به افزایش حجم مبادلات تجاری ایران و ونزوئلا از حدود ۶۰۰میلیون دلار در سال ۱۴۰۰ به بیش از ۳میلیارد دلار در زمان سفر، اعلام کرد که ظرفیت افزایش این مبادلات در گام نخست تا ۱۰میلیارد دلار و در گام بعدی تا ۲۰میلیارد دلار وجود دارد. پس از پایان سفر، وزیر امور خارجه وقت ایران، اعلام کرد که تمرکز اصلی ۲۶ سند همکاری امضاشده، بر موضوعات اقتصادی، تجاری، فناورانه و علمی بوده است. وی همچنین ونزوئلا را بهعنوان یکی از مسیرهای فعالیت تجاری ایران در منطقه آمریکای لاتین و حوزه کارائیب معرفی کرد و به ظرفیت بازار این منطقه اشاره کرد.
در حوزه تجارت، طی این سفر به وضعیت فروشگاه ایرانی «مگاسیس» نیز اشاره شد. این فروشگاه از مرداد ۱۳۹۹ فعالیت خود را در کاراکاس آغاز کرده و بهعنوان مرکز عرضه کالاهای ایرانی، بهویژه در حوزه مواد خوراکی و بهداشتی، شناخته میشود. مرکز فروش مگاسیس با مساحت حدود ۲۰هزار مترمربع، با کاهش فعالیت مواجه شده بود و در جریان این سفر، دستوراتی برای رفع موانع و فعالسازی مجدد آن صادر شد. این فروشگاه، حدود 500 اشتغال مستقیم و غیرمستقیم در کاراکاس ایجاد کرده است.
پروژههای ساخت مسکن
یکی از برجستهترین حوزههای همکاری اقتصادی ایران و ونزوئلا، ساخت واحدهای مسکونی بوده است. به گزارش، خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا) در آذر ۱۳۸۴، عملیات ساخت ۱۰هزار واحد مسکونی توسط ایران در استان ماناگاس (نزدیک شهر ماتورین) آغاز شد. این پروژه بر اساس موافقتنامهای که در سفر رئیسجمهور وقت ایران به کاراکاس امضا شده بود، در چهار فاز و طی دو سال برنامهریزی شد. فاز اول شامل ساخت ۲۵۰۰ واحد به همراه مراکز خدماتی مانند مدرسه، بیمارستان و ورزشگاه بود که قرار بود ظرف یک سال تحویل شود. مراسم آغاز عملیات با حضور وزیر وقت صنایع و معادن ایران در دولت نهم و ویکتور آلوارز و دانیل فیگروا وزیران کشور ونزوئلا برگزار شد.
تولید تراکتور
شرکت «ونیران تراکتور» یکی دیگر از نمونههای سرمایهگذاری مشترک ایران و ونزوئلا در حوزه ماشینآلات کشاورزی است. به گزارش ایرنا، این شرکت که وابسته به شرکت تراکتورسازی ایران است در تاریخ آگوست 2004 با مشارکت ۵۱درصدی تراکتورسازی ایران (به مبلغ 16.3میلیون دلار) و ۴۹درصدی شرکت ونزوئلایی CVG (به مبلغ 15.8میلیون دلار) تاسیس شد. این شرکت پس از گذشت ۱۸سال فعالیت دارای دو خط مونتاژ تراکتور سنگین و باغی و یک خط مونتاژ ادوات کشاورزی است که در مجموع تعداد 8هزار و ۱۲۸ دستگاه تراکتور در 7مدل مختلف و تعداد ۱۰هزار و ۳۴۹ دستگاه انواع ادوات کشاورزی تولید کرده است که از این تعداد هزار و ۱۱۷ دستگاه تراکتور به کشورهای منطقه صادر شده است. بر اساس این گزارش، از سال ۲۰۱۴ به دلیل مشکلات ناشی از تحریم و مشکلات اقتصادی حاکم بر ونزوئلا، تولید تراکتور در این کشور متوقف شد. این کارخانه در شهر بولیوار و در زمینی به مساحت ۱۲۳هزار مترمربع واقع شده است.
توسعه کارخانههای سیمان
همکاری در حوزه سیمان نیز از پروژههای صنعتی میان دو کشور بوده است. به گزارش خبرگزاری تسنیم در کارخانه سیمان Cerro Azul در شهر ماتورین (واقع در۵۰۰کیلومتری شرق کاراکاس) با ظرفیت تولید سالانه یکمیلیون تن توسط مهندسان و کارشناسان ایرانی ساخته و راهاندازی شد. دولت ونزوئلا ۴۰۰میلیون دلار در این پروژه سرمایهگذاری کردهاست. مراسم افتتاح این کارخانه با حضور معاون وزیر صنعت، معدن و تجارت وقت ایران و فرناندو مارتینز همتای ونزوئلایی برگزار شد.
تولید و صادرات خودرو
یکی از مهمترین محورهای همکاری اقتصادی ایران و ونزوئلا در سالهای اخیر، صنعت خودروسازی بوده است. به گزارش خبرگزاری ایسنا، در جریان سفر رئیسجمهور دولت سیزدهم ایران به آمریکای لاتین، مذاکراتی با هدف توسعه همکاریهای مشترک در صنعت خودرو با مقامات ونزوئلا صورت گرفت که منجر به توافق بر سر تولید و صادرات ۲۰۰هزار دستگاه خودرو سواری طی پنج سال شد. همچنین مقرر شد کارخانه خودروسازی «ونیراتو» با مدیریت طرف ایرانی احیا شود و خط تولید خودروهای تجاری و مسافری در ونزوئلا در دستور کار قرار گیرد.
کارخانه ونیراتو با مشارکت ۳۶درصدی شرکت توسعه صنایع خودرو (ایرانخودرو و سایپا) و ۶۴درصدی موسسه ونزوئلایی کورپیونسا (وابسته به وزارت صنایع و تولید ملی ونزوئلا) در سال ۱۳۸۵ تاسیس شد و تا سال ۱۳۹۴ فعال بود. پس از وقفهای چندساله، همکاریهای مشترک از سال ۱۴۰۱ مجددا آغاز شد. بر اساس اطلاعات ایسنا، ظرفیت تولید سالانه این کارخانه در آن دوره، ۳۰هزار دستگاه خودرو در در سه شیفتکاری بودهاست.
به گزارش ایسنا، در مجموع از سال ۲۰۰۷ تا ۲۰۱۵ (به مدت ۹ سال) ۱۱هزار و ۶۰۵ دستگاه خودرو در این کشور تولید شد که مشتمل بر ۵۱۶۵ دستگاه پراید ۱۴۱ (تا پایان سال ۹۰) و تعداد ۶هزار و ۴۴۰ دستگاه پراید ۱۳۲ (از سال ۱۳۹۰ به این سو) بوده است. در سال ۱۴۰۱ صادرات ۱۰۰۰ دستگاه ساینا و کوییک به این کشور در دستور کار قرار گرفت و پیشبینی شده بود تا پایان سال 1402 نیز ۱۰۰۰ دستگاه دیگر از این دو خودرو راهی بازار ونزوئلا شود.
همکاریهای نفتی و پالایشگاهی
ایران در راستای افزایش صادرات نفت و مقابله با تحریمها، اقدامات گستردهای در حوزه پالایشگاهی در ونزوئلا انجام داده است. بر اساس گزارش خبرگزاری فارس، این اقدامات بخشی از سیاست «بازارسازی نفت» دولت ایران محسوب میشد که شامل صدور خدمات فنی و مهندسی و فعال کردن ظرفیتهای پالایشی مغفول در خارج از کشور است. از جمله اقدامات در حوزه پالایشگاههای فراسرزمینی میتوان به پالایشگاه الپالیتو و پالایشگاه پاراگوانا اشاره کرد. قرارداد اولیه برای بازسازی پالایشگاه ۱۴۰هزاربشکهای الپالیتو در ایالت کارابوبو میان وزرای نفت ایران و ونزوئلا امضا شد. این قرارداد به ارزش ۱۱۰میلیون یورو با تامین منابع مالی از سوی شرکت ایرانی اجرایی شد و خوراک نفت خام این پالایشگاه نیز با مشارکت شرکت ملی نفت ایران تامین شد.
پس از اجرای این قرارداد، صادرات روزانه نفت و میعانات گازی ایران به ونزوئلا به حدود ۲۰۰هزار بشکه رسید که نسبت به ماههای قبل از ژوئیه ۲۰۲۲ حدود ۱۰۰هزار بشکه افزایش داشت. همچنین برنامهریزی شده بود که قراردادی به ارزش ۴۶۰میلیون یورو برای بازسازی پالایشگاه پاراگوانا، بزرگترین مجتمع پالایشگاهی ونزوئلا با ظرفیت ۹۵۵هزار بشکه در روز در سواحل غرب این کشور، منعقد شود. از دیگر اقداماتی که میتوان به آن اشاره کرد تحویل دومین نفتکش ساخت ایران به ونزوئلا در سال 1401 بود. به گزارش پایگاه اطلاعرسانی ریاست جمهوری، نفتکش آفراماکس با ظرفیت ۱۱۳هزار تن (۸۰۰هزار بشکه) ساخت یک شرکت ایرانی در خرداد ۱۴۰۱ تحویل ونزوئلا داده شده است. رئیسجمهور ایران در مراسم امضای سند تحویل این نفتکش خبر از ساخت دو نفتکش دیگر برای ونزوئلا داد.
کشت فراسرزمینی در نیمکره غربی
یکی دیگر از محورهای همکاری اقتصادی ایران و ونزوئلا، کشت فراسرزمینی بوده است؛ مفهومی که به سرمایهگذاری در بخش کشاورزی خارج از مرزهای کشور با هدف تامین امنیت غذایی و دسترسی به منابع تولید ارزانتر اطلاق میشود. در همین راستا، خبرگزاری ایلنا در گزارشی با اشاره به ظرفیتهای موجود برای سرمایهگذاری کشاورزی ایران در ونزوئلا، میزان درخواست خرید زمین کشاورزی از سوی بخش خصوصی ایران در این کشور را حدود ۵۰۰هزار هکتار اعلام کردهاست. در این حوزه بر اساس اعلام منابع رسمی، محدودیتی برای فروش زمینهای کشاورزی به ایرانیان در ونزوئلا وجود ندارد و حتی امکان خرید ۲ تا ۳میلیون هکتار زمین کشاورزی نیز برای سرمایهگذاران ایرانی فراهم است.